Magia lalek

Lalka to figurka przedstawiająca człowieka, zwierzę lub fikcyjnego humanoida. Lalki należą do najstarszych znanych ludzkości zabawek. W egipskich grobowcach znaleziono figurki z drewna z 2000 r. p.n.e. Rzymianie grzebali ze zmarłymi lalki zrobione z gliny. Towarzyszyły one również dziewczynkom aż do dnia zamążpójścia, kiedy to panny młode składały je w ofierze bóstwu. Najstarsze lalki wykonywano w bardzo prosty sposób. Do ich wyrobu używano gliny, drewna, kości, szmat, czasami również kości słoniowej lub wosku. W wielu kulturach lalki wykorzystywane były w ceremoniach i rytuałach.

W średniowieczu lalka odgrywała mistyczną rolę. W chrześcijaństwie wierzono, podobnie jak do dziś wierzy się w kulcie voo doo, że lalka będąca odwzorowaniem człowieka może posłużyć do zrobienia mu krzywdy. Aby uchronić się przed takim zagrożeniem, średniowieczne lalki przedstawiano jako świętych. Były to szopkowe figury wykonywane z drewna lub wosku nazywane santos doll. Lalki drewniane stały się popularne w Europie w XVIII wieku. Najczęściej wykonywano je z drewna sosnowego, ręcznie rzeźbiono i malowano. Wyglądały nieporadnie, ale dzięki niewysokiej cenie prawie każdy mógł sobie na nie pozwolić.

XIX wiek przyniósł nowe rozwiązania techniczne wykorzystywane w produkcji lalek. Alternatywą dla wykorzystywanego wcześniej drewna stały się różne masy plastyczne. Najbardziej popularna była masa papier mache. Zaczęto wytwarzać także lalki woskowe. Wykonanie takich lalek było dość niebezpieczne z uwagi na rozgrzany wosk i trujące opary, jednak realistyczny wygląd lalek sprawiał, że nie brakowało śmiałków, którzy się zajmowali ich wytwarzaniem. Zwieńczeniem takiej lalki były szklane oczy i ludzkie bądź moherowe włosy.

lal5

Popularne w tym okresie stały się też lalki porcelanowe. Większość lalek porcelanowych przedstawiało młode damy ubrane w elegancje stroje. Pod koniec XIX wieku sprzedawano osobno główki lalek, po to żeby właściciel mógł sam zaprojektować swoją lalkę i jej strój, zgodny z trendami ówczesnej mody. Kolekcjonowanie lalek i dekorowanie nimi mieszkań stało się w tym czasie powszechne.

Warto też wspomnieć, że to właśnie w XIX wieku powstały pierwsze lalki przedstawiające małe dzieci. Wcześniej wszystkie przedstawiały osoby dorosłe. Lalki-bobasy stały się bardzo popularne i pożądane wśród małych dziewczynek. Ze względu na wysoką cenę mogły się nimi cieszyć tylko dzieci z zamożnych rodzin. Cały czas powstawały też jednak szmaciane lalki – szyte najczęściej przez matki dla córek. To właśnie one niejednokrotnie stawały się  najukochańszymi zabawkami.

Kolejnym tworzywem, które odegrało dużą rolę w produkcji lalek, stał się celuloid.   Popularność zyskał z uwagi na niską cenę i łatwość obróbki. Lalki z celuloidu produkowane były na masową skalę w Niemczech, Francji, Japonii i USA.

Po zakończeniu II wojny światowej wprowadzone zostały pierwsze lalki z plastiku. Pojawiły się także inne tworzywa, takie jak winyl i guma.

Bardzo ciekawą część historii lalek, która przez wieki rozwijała się równolegle, stanowią lalki teatralne i lalki artystyczne.

lal4

Lalki w teatrze – niezwykli mali aktorzy

Lalka teatralna to rodzaj lalki przystosowanej do występów w teatrze, poruszanej przez animatora. Najwcześniej znana była w Chinach. To kraj, w którym uprawia się wszystkie techniki lalkarskie. Lalkarze uczą się zawodu w szkołach średnich od 13. roku życia, specjalizując w jednym typie lalek. Najbardziej popularną i uprzywilejowaną formą jest tam teatr cieni. Płaskie figury, wycięte z pergaminu, prezentowane są na białym ekranie.  Każda figura teatru cieni składa się z około 10 elementów, połączonych ze sobą w stawach, poruszanych za pomocą drążków.  Poza animatorem lalek, w teatrze cieni występuje również śpiewak-recytator. Z Chin pochodzą także jawajki i marionetki. Najczęściej rzeźbione są w drewnie, a ich stawy zrobione są ze skóry.

Z późniejszego okresu pochodzą pacynki i (znane również w Wietnamie) lalki wodne.

Warto również wspomnieć o niezwykłych, precyzyjnie wykonach lalkach tybetańskich, rzeźbionych z masła.  Technika ich animacji zbliżona jest do kukiełki.

W Polsce bardzo popularne były lalkowe szopki bożonarodzeniowe, które po II wojnie światowej przekształciły się w szopki polityczne. Od XVIII wieku istniał w Polsce zwyczaj chodzenia z szopką. Wielką sławą do dziś cieszy się słynna szopka krakowska spopularyzowana przez szopkarza Michała Ezenekiera. Znany był również  kukiełkowy teatr jarmarczny. Obecnie w naszym kraju istnieje ponad trzydzieści teatrów lalkowych, odbywa się wiele festiwali i konkursów rozpowszechniających ten rodzaj teatru. Wystawiane są zarówno przedstawienia dla dzieci, jak i te dla dorosłego widza.

Do najpopularniejszych tradycyjnych typów lalek teatralnych należą: pacynki, marionetki, jawajki, kukiełki i lalki teatru cieni. Obecnie bardzo popularne są lalki z ruchomymi częściami ciała poruszanymi bezpośrednio przez aktora, bez użycia dodatkowych drucików czy linek. Współczesny teatr lalek często wykorzystuje też innowacyjne formy, rekwizyty, obiekty, które animowane są przez aktora.

Każda lalka teatralna ma jedną niezwykłą cechę – ożywa na naszych oczach. Tańczy, śpiewa,  lata, przeskakuje góry, znika i czaruje. Czyni nawet najdziwniejszy świat fantazji prawdziwym.

Lalkarz niczym bajkowy Gepetto struga swoją małą postać, by wysłać ją do świata pełnego przygód, skrytego za czerwoną kurtyną. Poświęca wiele godzin, by powstała ze skrawków starych gałganów, kawałka drewna, styropianu czy gąbki tapicerskiej. Formuje głowę, ręce, maluje oczy, rzeźbi nos i szyje pierwsze spodnie. Ułamuje kawałek swojego serca i wkłada je do piersi kukiełki, przelewa w nią miłość, aby i ona mogła pokochać jego.

Większość lalek teatralnych tworzy się na zamówienie do konkretnego spektaklu. Nie zawsze autor projektu jest też ich wykonawcą. Często powstają one w rękach nikomu nieznanych osób zasiadających w pracowniach plastycznych teatru, które z niezwykłą precyzją i pokorą, uważnie przyglądając się rysunkom, tworzą na podstawie projektu trójwymiarowe realizacje. Poza tym, jak wygląda taka lalka, równie istotne jest określenie, jak będzie się poruszała, jakie zadanie ma do wykonania na scenie, z jakich materiałów zostanie wykonana. Sposób, w jaki chcemy, aby lalka teatralna była później animowana, musi być ustalony już w fazie projektowej, najlepiej w ścisłym porozumieniu z reżyserem. W dużej mierze na tej podstawie decydujemy, jakiego rodzaju lalką będzie nasza postać: kukiełką, pacynką, marionetką, a może wielką dmuchaną postacią, którą w ruch wprowadzać będzie trzech aktorów? Ilość możliwości jest ogromna, wszystko zależy od naszej wyobraźni. Materiał, z którego lalka zostanie wykonana, jest niemal równie istotny. Tu też autorzy projektu mogą popisać się fantazją, należy jednak pamiętać o paru zasadach. Lalka teatralna powinna być trwała, odporna na wstrząsy, upadki i inne przygody. Trzeba też pamiętać o tym, aby dawała się dobrze animować, a więc należy zapewnić jej możliwość łatwego poruszania się, obracania głowy, zginania rąk czy nóg. Oczywiście wszystko w ramach założeń projektu – inaczej bowiem będzie poruszała się delikatna Calineczka, podstępny złodziej, robot czy słoń. Kolejną cechą wspólną większości lalek teatralnych jest ich niewielka waga, która ma za zadanie ułatwić pracę animującym lalki aktorom.

lal2

Lalki artystyczne jako wyraz twórczego natchnienia

Niezwykłe są też lalki autorskie nazywane również artystycznymi. Nie są zamawiane do spektaklu, a tworzone jedynie z twórczej potrzeby artysty.  Niczym nieograniczane, potrafią przybrać najróżniejszą formę. Często zachwycają precyzją i niezwykłymi walorami estetycznymi. Ludzie na całym świecie tworzą z nich kolekcje i traktują  jak małe dzieła sztuki. Ze względu na podstawową funkcję, jaką pełnią – wizualną – nie posiadają tak rozwiniętych możliwości ruchowych jak tradycyjne lalki teatralne. Tu artysta nie przejmuje się tym, na ile widoczne będą jego precyzyjne zabiegi z perspektywy ostatniego rzędu w teatrze.  Może pozwolić sobie na większą swobodę. Nie musi zważać na wizję reżysera, martwić się o ułatwienie pracy aktorom; jest też zawsze zarówno twórcą, jak i autorem projektu.  Z drugiej strony, zyskując większą swobodę twórczą, traci wiele możliwości, które daje teatr. Bez reflektorów, kolorowych świateł, aktorów, którzy przez lata uczyli się, jak pociągać za odpowiednie sznurki, żyłki czy też jak delikatnie obejmować małe ciałko, aby je ożywić, bez reżysera, który opowiada nam historię o tym, jaką postacią jest nasz bohater, co przeszedł i jaki ma charakter, bez tego wszystkiego autor pozostaje sam. Musi stworzyć cały ten obraz w wyobraźni, żeby powstała lalka, która przez samo swoje istnienie opowiadać będzie o tym wszystkim widzowi. Oczywiście pomocne mogą okazać się różnego rodzaju inspiracje: literaturą, malarstwem, fotografią czy filmem, które budują stworzonej postaci szerszy kontekst. Takim kontekstem może być chociażby nadanie jej imienia, które pomaga odbiorcy w usytuowaniu jej w jakieś historii, przestrzeni mentalnej czy  geograficznej.

Twórcy lalek artystycznych sięgają po najróżniejsze materiały: wszelkie masy plastyczne, glinę, gips, rzeźbią w drewnie, kamieniu, szyją, wykorzystują znalezione przedmioty bądź ich fragmenty. Eksperymentują lub latami udoskonalają jedną technikę. Są wśród nich zdolni twórcy, którzy właśnie za pomocą lalek formułują swoją artystyczną wypowiedź, są hobbiści, którzy tworzą z potrzeby serca, często bardzo miłe dla oka, ale niekiedy tandetne bądź nieudolne formy i wreszcie są też wielcy artyści, których prace konkurować mogą z najlepszymi rzeźbami czy instalacjami.

Wielu znanych malarzy na którymś etapie swojego życia miało związek z teatrem lub lalką. Jednym z prekursorów plastycznego teatru w Polsce był Stanisław Wyspiański. Niezwykłe lalki jego autorstwa możemy zobaczyć w muzeum w Krakowie. Niewątpliwym mistrzem, który w swoim teatrze znakomicie posługiwał się scenografią, formą i marionetką, był Tadeusz Kantor. Dziś ciekawe realizacje prezentuje np. Leszek Mądzik na Scenie Plastycznej KUL.

lal1

Na początku XX wieku za sprawą plastyków i reżyserów zaczęły powstawać artystyczne teatry lalek.  Niewątpliwy wpływ na to miała wcześniejsza Wielka Reforma Teatralna i prace takich twórców, jak  Gordon Craig (jego teoria nadmarionety) czy przedstawienia powstałe w Bauhaus.

Jednymi z pierwszych teatrów w Polsce łączących teatr lalkowy z artystycznymi ambicjami był Teatr Kukiełek Mariana Dienstla-Dąbrowy w Warszawie czy kabaret Zielony Balonik w Krakowie.

Historia teatru lalkowego jest prawie tak stara jak samego teatru. Mimowie w antycznej Grecji korzystali z lalek, by za ich pomocą w realistyczny sposób pokazywać erotyczne sceny; uliczni komedianci używali je do swoich przedstawień; kościół katolicki posługiwał się nimi przy odprawianiu misterii, w których pokazywał sceny z życia Chrystusa, a także w popularnych do dzisiaj szopkach bożonarodzeniowych. Dzisiejsze teatry lalek wykorzystują nie tylko tradycyjne rodzaje lalek, ale też różne formy, które animowane są przez aktorów.

Lalki znane są na całym świecie i przybierają najróżniejsze formy. Występują w roli konkretnych postaci w teatrze bądź animacjach, towarzyszą nam w naszym dzieciństwie, rozwijają wyobraźnię, są przedmiotem kolekcji, dziełem sztuki, narzędziem dydaktycznym, a niekiedy także przyjacielem.

Niewątpliwie stanowią część naszej kultury, są ciekawym i wdzięcznym obiektem twórczych poszukiwań oraz pięknym świadectwem ludzkiej potrzeby tworzenia czegoś na swoje podobieństwo.