Za kurtyną przemilczeń

Przemilczenia-Sue-Eckstein_ok„Są sprawy, o których po prostu nie da się rozmawiać. Panu się wydaje, że mówienie pomaga. Ale są sprawy, o których nie da się nawet pomyśleć. A skoro nie da się o nich myśleć, jak można mówić?”, pisze Sue Eckstein w Przemilczeniach.

Amerykańska pisarka stworzyła poruszającą opowieść o czasach wojny i pozostającej po nich traumie, o wielkiej samotności, której nie są w stanie ukoić nawet najbliższe osoby, o poczuciu wykorzenienia, ale też nieustannym poszukiwaniu własnej tożsamości, a nade wszystko o nawarstwiających się z dnia na dzień niedopowiedzeniach. Okazuje się, że te raz przemilczane, zatajone fakty rodzinne wpływają nie tylko na ludzi żyjących w czasie „tu i teraz”, ale także oddziałują na los przyszłych pokoleń.

Julia Rosenthal — jedna z bohaterek powieści — po latach wraca do rodzinnej miejscowości. Zwiedza dom oraz okolicę, w której niegdyś mieszkała i odtwarza swoje dzieciństwo. Przypomina sobie zwłaszcza te najbardziej niepokojące dziecko wydarzenia, jak nagłe, zagadkowe zniknięcia matki, próby nawiązania rozmowy z wciąż zapracowanym ojcem, nocne kłótnie rodziców oraz wspólne wycieczki za miasto z panem od muzyki. I chociaż z każdego kąta wyłaniają się nowe wspomnienia, trudno je połączyć w sensowną całość, gdyż białych plam wciąż pozostaje zbyt wiele.

Oczyszczające spojrzenie wstecz

Julia gdzieś w głębi duszy wie, że dopóki nie pozna własnej przeszłości, jak i przeszłości rodziców, nie zrozumie także samej siebie oraz swojego obecnego życia. Jej podejście doskonale obrazują skierowane do niej niegdyś słowa brata: „Wciąż liczysz, że dowiesz się czegoś nowego i wszystko zaskoczy. Ludzie to nie puzzle. Nie możesz ciągle szukać brakujących elementów, żeby je włożyć na miejsce i dokończyć obrazek. Życie to nie łamigłówka, którą da się rozwiązać, zanim samemu zacznie się żyć”. On, w przeciwieństwie do siostry, stara się oderwać od przeszłości i budować swoje życie na teraźniejszości, nie rozumiejąc, że rozwiązanie owej łamigłówki jest jej własną receptą na odnalezienie tożsamości.

W innych okolicznościach, prawdopodobnie na kozetce u psychoanalityka, swoje wspomnienia, począwszy od dzieciństwa aż po dorosłe już życie, snuje matka Julii. Ta pół Holenderka, pół Niemka, kobieta całkowicie wykorzeniona, w książce pozbawiona nawet tak ważnej rzeczy, jaką stanowi imię, osoba, która całe swe życie oparła na kłamstwie, a ściślej na przemilczaniu swej przeszłości, po raz pierwszy od wielu lat pozwala sobie na szczerość i otwiera się przed zupełnie obcym mężczyzną. To głównie w jej historii zostaje poruszony problem wojny. Początkowo jest to jednak wojna widziana oczami dorastającego w Berlinie dziecka, należącego do Hitlerjugend, angażującego się w uroczystości państwowe, w rzeczywistości jednak nie mającego pojęcia o tym, co dzieje się na linii frontu i okupowanych ziemiach. Sue Eckstein przedstawia odmiennie rozumiane ofiary nazizmu, dla których dramat zaczyna się w momencie konfrontacji swych przekonań o obrazie wojny z docierającą do nich pod jej koniec prawdą. Co gorsza, dramat ten trwa jeszcze długi czas po zakończeniu działań wojennych, gdy cały świat wzmaga w nich poczucie winy za przestępstwa ich kraju.

Poszukiwanie własnego miejsca

Powieść porusza również problem dwunarodowości i poczucia wyobcowania. Matka Julii, gdziekolwiek by się nie pojawiła, traktowana była jako ta inna: w Niemczech nazywano ją „serową głową”, w Holandii zaś uznano za zbiegłą Niemkę. Później, po latach, poślubiając lekarza żydowskiego pochodzenia i zakładając rodzinę, w dalszym ciągu nie czuła się na tyle zadomowiona i zaakceptowana, aby móc komukolwiek wyznać skrzętnie ukrywaną o sobie prawdę.

Przemilczenia to pozycja warta przeczytania, chociażby dlatego, że o wojnie opowiada w odmienny sposób. Zresztą wojna nie stanowi tu najistotniejszego problemu, jest bardziej tłem dla przedstawienia zawikłanych relacji rodzinnych. I choć początkowo może wydawać się trudna w odbiorze z powodu narracji prowadzonej na różnych płaszczyznach czasowych i przez różnych bohaterów, to właśnie ten zabieg jest jedną z mocniejszych stron powieści.

Sue Eckstein: Przemilczenia, wyd. Prószyński i S-ka, Warszawa 2013.

Nasza ocena: 4/5

Nasza ocena: 4/5